Wat te zien in Palazzo Bo

De Cortile Antico

Elk bezoek begint hier. De Cortile Antico, de Oude Binnenplaats, is de renaissancekern van het paleis, herbouwd door architect Andrea Moroni in de tweede helft van de zestiende eeuw rond twee niveaus van zuilenloggia's. Wat het de moeite waard maakt om er even stil te staan, is wat bijna elk oppervlak tussen de zuilen bedekt: honderden gebeeldhouwde stenen wapenschilden, ter ere van rectoren, professoren en de historische studenten-"naties" — verenigingen waarin studenten uit een bepaald land of een bepaalde regio zich organiseerden — die de vroegste eeuwen van de universiteit tot het einde van de zeventiende eeuw overspannen. Kijk niet alleen om je heen, maar ook omhoog; de bovenste loggia draagt haar eigen reeks wapenschilden, en de verhoudingen van de binnenplaats waren bewust ontworpen om processioneel aan te voelen, een statige aanloop naar de ceremoniële vertrekken die volgen.

Zoek tussen de wapenschilden naar de exemplaren die rectoren en professoren van buiten Italië markeren — het historische "naties"-systeem van de universiteit betekende dat studenten zich eeuwenlang organiseerden naar land of regio van herkomst in plaats van alleen naar vakgebied, en Duitse, Franse, Poolse en andere buitenlandse gemeenschappen lieten allemaal hun stempel in steen achter op deze muren. Het is een fysiek verslag van iets wat gemakkelijk vergeten wordt over het renaissance-Padua: voor een universiteit in een tamelijk bescheiden Italiaanse stad trok zij studenten en geleerden aan uit heel Europa, eeuwen voordat het woord "internationaal" zich als verkoopargument aan hoger onderwijs hechtte.

De Aula Magna

De Aula Magna, de Grote Zaal, begon als de collegezaal van de rechtenfaculteit van de universiteit — de Scuola Grande dei Legisti. Het is de zaal waar Galileo Galilei van 1592 tot 1610 wiskunde en astronomie doceerde, en waar de inschrijvingen naar verluidt zo groot werden dat de zaal zijn colleges nauwelijks kon bevatten. Vandaag dragen de muren en het plafond het stempel van een heel ander tijdperk: vanaf het begin van de jaren 1940 herwerkte ontwerper Gio Ponti het achterdoek, de eretribune en de zijtribunes van de zaal als onderdeel van zijn bredere herinrichting van de ceremoniële vertrekken van het paleis, zodat wat je ziet een renaissancecollegezaal is die is aangekleed voor twintigste-eeuwse academische ceremonie. De zaal wordt vandaag nog steeds gebruikt voor diploma-uitreikingen en formele universitaire evenementen, wat deels verklaart waarom de toegang en indeling enigszins kunnen variëren rond de academische kalender.

Ga even zitten, als het tourschema het toelaat, en stel je de zaal voor zoals Galileo's studenten haar zouden hebben gekend — niet de gepolijste ceremoniële ruimte van vandaag, maar een werkende collegezaal die tot over haar capaciteit vol zat, met vooraan een professor wiens ideeën over het fysieke universum tijdens zijn eigen leven nog betwist werden in plaats van vaststaand feit. De kloof tussen dat werkende klaslokaal en de vandaag zorgvuldig gerestaureerde ceremoniële zaal is deel van wat de Aula Magna de moeite waard maakt om even bij stil te staan in plaats van er meteen door te lopen: heel weinig zalen waar ook ter wereld laten je staan op de exacte plek waar een idee van zulke betekenis voor het eerst werd onderwezen aan een zaal vol sceptische, nieuwsgierige studenten.

Het was ook in Padua, terwijl hij deze leerstoel bekleedde, dat Galileo het werk deed achter zijn beroemdste publieke demonstratie: in het voorjaar van 1609 bouwde hij een verbeterde telescoop, en in augustus van dat jaar klom hij op de Campanile di San Marco in Venetië om die persoonlijk te tonen aan de Doge en de Venetiaanse Senaat. Onder de indruk van zowel het instrument als de voor de hand liggende militaire toepassingen — schepen ver op zee ontwaren lang voordat ze anders zichtbaar zouden zijn — verdubbelden de senatoren zijn salaris en maakten zijn universitaire aanstelling permanent voor het leven. De collegezaal waarin je staat en die demonstratie op het dak in Venetië zijn in feite twee scènes uit dezelfde Paduaanse carrière.

De Sala dei Quaranta en Galileo's katheder

Naast de deur dient de Sala dei Quaranta — de Zaal van de Veertig — als voorportaal van de Aula Magna en ontleent zij haar naam aan veertig portretten langs de muren: geleerden, artsen en juristen die tussen de veertiende en negentiende eeuw in Padua doceerden of studeerden, afkomstig uit meer dan twintig landen en geschilderd door Gian Giacomo dal Forno. Het meest gefotografeerde object van de zaal is Galileo's eigen katheder — hoog, sober en volgens de overlevering gebouwd door zijn eigen studenten, zodat zelfs de achterste rijen van een volgepakte Aula Magna hem konden zien doceren. Het is ook de zaal die het nauwst verbonden is met Elena Lucrezia Cornaro Piscopia, die in 1678 als eerste vrouw ter wereld een universitaire graad behaalde, een examen dat zo druk werd bijgewoond dat het moest worden verplaatst naar de kathedraal van Padua.

De veertig geleerden die rond de zaal zijn geschilderd, vormen een soort who's-who van Padua's academische bereik: artsen, juristen, humanisten en anatomen, van Albanië tot Zweden, van Schotland tot Hongarije, elk gekozen omdat zij hier op een bepaald moment tussen de veertiende en negentiende eeuw studeerden of doceerden. Lees onderweg een handvol namen, als je gids tijd heeft om er een paar aan te wijzen, en het effect is cumulatief — niet één beroemde professor, maar vier eeuwen van een universiteit die steevast de ambitieuzen en nieuwsgierigen van ver buiten de Italiaanse grenzen aantrok, lang voordat reizen door het continent gemakkelijk of gebruikelijk was.

Het Anatomisch Theater

Het pronkstuk van de tour, en de kamer die de meeste bezoekers zich herinneren. In 1594 besteld door Girolamo Fabrici d'Acquapendente en ingewijd op 16 januari 1595, is het het eerste permanente theater dat waar dan ook werd gebouwd voor het onderwijzen van menselijke dissectie — een steile, trechtervormige structuur van concentrische houten ringen, smaller bij de kleine centrale vloer en breder wordend naarmate ze stijgen, zodat honderden studenten konden staan en toch recht naar beneden konden kijken. Bezoekers staan vandaag waar de professor ooit stond, op de originele dissectievloer, en kijken omhoog in de ringen boven zich; het beklimmen van de ringen is nooit toegestaan geweest. Naast het theater ligt een kleine aangrenzende ruimte die de universiteit nog steeds de anatomische keuken noemt, waar lichamen werden voorbereid voordat ze naar de tafel beneden werden gebracht — een detail dat gidsen meestal aanwijzen en dat zonder gids gemakkelijk te missen is.

Omdat de ruimte klein is en de ringen steil, voelt de kamer intiemer dan foto's suggereren — staande in het midden van de originele vloer is het een korte, directe zichtlijn omhoog door alle ringen naar het kleine lichtoog bovenaan, en er is niet veel verbeelding voor nodig om je enkele honderden studenten in die ruimte voor te stellen, reikhalzend naar een glimp van wat de professor beneden ook demonstreerde. Het voortbestaan van het theater, in wezen ongewijzigd sinds 1595, is op zich al opmerkelijk: de meeste Europese anatomische theaters uit deze periode werden ofwel gesloopt, tot onherkenbaarheid verbouwd, of gewoonweg verloren, wat deels verklaart waarom medisch historici een bezoek hier beschouwen als iets dat dichter bij het staan in een primair historisch document komt dan bij een museumreconstructie.

De Gio Ponti-vertrekken (alleen in het weekend)

Op zaterdagen, zondagen en feestdagen krijgen de vier zalen van de Historische tour het gezelschap van een werkelijk andere laag van het gebouw: de interieurs die ontwerper Gio Ponti eind jaren dertig en begin jaren veertig creëerde onder rector Carlo Anti. Ponti ontwierp ongeveer vijfhonderd afzonderlijke stukken — stoelen, bureaus, deuren, kasten, zelfs paraplubakken — voor het Rectoraat, de Sala dei Quaranta, de Aula Magna en de vier afstudeerzalen voor rechten, geneeskunde, letteren en filosofie, waarbij hij voor de verlichting samenwerkte met Fontana Arte-ontwerper Pietro Chiesa. Het effect is treffend juist omdat het direct tegen eeuwenoudere steen aanligt: gestreepte terrazzovloeren, geometrisch houten meubilair en gedurfde twintigste-eeuwse lijnen in zalen waarvan Galileo de verhoudingen nog zou herkennen. Het is een route die het beste past bij bezoekers met net zoveel belangstelling voor design als voor geschiedenis, en het is de reden waarom sommige reizigers bewust kiezen voor een vertrek in het weekend in plaats van op een doordeweekse dag.

Wat het contrast de moeite waard maakt om op te zoeken, in plaats van louter een curiositeit, is hoe zelfverzekerd het twintigste-eeuwse werk tegen het oudere gebouw aanleunt in plaats van zich ervoor te verontschuldigen. Ponti probeerde zijn meubilair niet te vermommen als passend bij de periode — het gestreepte terrazzo, de geometrische stoelframes en de strak gelijnde kasten zijn onmiskenbaar van hun eigen moment, begin jaren veertig, bewust onderscheiden van het renaissance-metselwerk eromheen. Bezoekers die een naadloos historisch paleis verwachten, vinden de overgang soms in eerste instantie schokkend; bezoekers die komen wetend wat ze kunnen verwachten, beschouwen het doorgaans als een van de interessantere designontmoetingen in het hele gebouw, juist omdat de twee tijdperken met elkaar mogen redetwisten in plaats van te versmelten.

De vier afstudeerzalen

Voorbij de kern van de historische route herbergt Palazzo Bo nog altijd vier toegewijde afstudeerzalen — voor rechten, geneeskunde, letteren en filosofie — elk opnieuw ingericht door Gio Ponti als onderdeel van zijn opdracht begin jaren veertig, en elk nog steeds vandaag in gebruik voor de ceremonie die elke Italiaanse afgestudeerde goed kent, waarbij een nieuwe laureaat formeel wordt uitgeroepen in het bijzijn van familie en faculteit. Deze zalen verschijnen op de weekendroute van Gio Ponti en niet op de doordeweekse Historische tour, en omdat het nog steeds werkende ceremoniële ruimtes zijn, kan de toegang af en toe worden beïnvloed door een daadwerkelijke afstudeerplechtigheid. Ze zien is een herinnering dat Palazzo Bo geen in barnsteen bewaard museumstuk is: acht eeuwen na de oprichting van de universiteit worden er nog steeds graden uitgereikt, in zalen die in één oogopslag zowel renaissance-metselwerk als het meubilair van een twintigste-eeuwse ontwerper dragen.

Elke zaal heeft een iets ander karakter, afhankelijk van de faculteit die ze dient — details in het meubilair en de afwerking verschuiven subtiel van de rechtenzaal naar de geneeskundezaal, een herinnering dat Ponti's opdracht geen enkele uniforme make-over was, maar een doordacht antwoord op vier verschillende disciplines en hun eigen tradities. Als uw bezoek toevallig samenvalt met een daadwerkelijke afstudeerplechtigheid in een van de zalen, kan uw gids de route enigszins aanpassen in plaats van een tourgroep er midden doorheen te leiden — een kleine ongemak dat op zijn eigen manier ook het duidelijkste mogelijke bewijs is dat Palazzo Bo nog steeds een levend universiteitsgebouw is en geen in barnsteen bewaard museumstuk.