Η Ιστορία του Ανατομικού Θεάτρου του Palazzo Bo

Η ανατομία στην Padua πριν από το μόνιμο θέατρο

Η φήμη της Padua στην ανατομία προηγείται του θεάτρου κατά δεκαετίες. Τη δεκαετία του 1530 και του 1540, ο Φλαμανδός ανατόμος Andreas Vesalius δίδαξε εδώ, παράγοντας έργο που θα ανέτρεπε αιώνες κληρονομημένων αντιλήψεων για το ανθρώπινο σώμα — αλλά το έκανε σε προσωρινά ξύλινα θέατρα, χτισμένα για μια σειρά διαλέξεων και αποσυναρμολογημένα ξανά μετά, την καθιερωμένη πρακτική σε κάθε ευρωπαϊκή ιατρική σχολή της εποχής. Αυτή η προσωρινότητα είχε πραγματικό κόστος: η κατασκευή και η κατεδάφιση ενός θεάτρου για κάθε κύκλο μαθημάτων ήταν δαπανηρή και αργή, και μια προσωρινή κατασκευή περιόριζε πόσοι φοιτητές μπορούσαν να παρακολουθήσουν με ασφάλεια μια ανατομή. Μέχρι τα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα, η ιατρική σχολή της Padua προσέλκυε φοιτητές από όλη την Ευρώπη ειδικά για τη διδασκαλία της στην ανατομία, και το επιχείρημα για κάτι χτισμένο να διαρκέσει είχε γίνει προφανές σε όποιον πραγματικά διοργάνωνε τα μαθήματα.

Οι ίδιες οι διαλέξεις του Vesalius στην Padua αποτελούν μέρος του λόγου για τον οποίο η ιατρική σχολή του πανεπιστημίου είχε τέτοιο κύρος να προστατεύσει τη δεκαετία του 1590: το βιβλίο του του 1543 για τη δομή του ανθρώπινου σώματος είχε ήδη ανατρέψει αιώνες ανατομικής διδασκαλίας που στηριζόταν σε αρχαία αυθεντία αντί για άμεση παρατήρηση, και μεγάλο μέρος αυτής της παρατηρησιακής μεθόδου είχε επιδειχθεί, δημόσια, στα ίδια τα προσωρινά θέατρα της Padua. Όταν ο Fabrici πρότεινε κάτι μόνιμο, δεν εισήγαγε μια νέα ιδέα στο πανεπιστήμιο, αλλά επισημοποιούσε μια παράδοση πρακτικής, δημόσια επιδεικνυόμενης ανατομίας πάνω στην οποία η Padua είχε ήδη χτίσει τη φήμη της επί μισό αιώνα.

Το θέατρο του Fabrici d'Acquapendente

Το πρόσωπο που τελικά έδρασε βάσει αυτού του επιχειρήματος ήταν ο Girolamo Fabrici d'Acquapendente — γνωστός στα λατινικά ως Hieronymus Fabricius — ο οποίος κατείχε την έδρα χειρουργικής και ανατομίας της Padua για πενήντα χρόνια και είχε εκπαιδεύσει μια γενιά Ευρωπαίων ιατρών μέχρι τη στιγμή που πρότεινε ένα μόνιμο θέατρο το 1594. Το πανεπιστήμιο χρηματοδότησε απευθείας το έργο, και η κατασκευή προχώρησε γρήγορα: το θέατρο χτίστηκε ως ένας απότομος, ελλειπτικός κώνος από ομόκεντρα ξύλινα θεωρεία που υψώνονταν γύρω από ένα μικρό κεντρικό δάπεδο, κάθε δακτύλιος φαρδύτερος από τον από κάτω του, ώστε ένα κατάμεστο κοινό να μπορεί να στέκεται βαθμίδα πάνω από βαθμίδα και να βλέπει καθαρά κάτω στο τραπέζι της ανατομής. Εγκαινιάστηκε στις 16 Ιανουαρίου 1595 — μόλις ένα χρόνο αφότου ο Fabrici το πρότεινε — και σώζεται σήμερα ουσιαστικά όπως χτίστηκε, η παλαιότερη αίθουσα του είδους της παγκοσμίως.

Ο ίδιος ο σχεδιασμός αποδίδεται σε ορισμένες πηγές στον πολυμαθή Paolo Sarpi, σε συνεργασία με τον ζωγράφο και αρχιτέκτονα Dario Varotari, αν και ήταν αναμφισβήτητα το έργο και το όραμα του Fabrici που το έφεραν στη ζωή — κατείχε την έδρα ανατομίας για πενήντα χρόνια και είχε κάθε λόγο να θέλει μια κληρονομιά που θα ξεπερνούσε έναν μόνο κύκλο διαλέξεων. Το ελλειπτικό, ανεστραμμένο κωνικό σχήμα δεν ήταν αυθαίρετο: επέτρεπε σε έναν πολύ μεγάλο αριθμό ανθρώπων να στέκονται σε ένα πραγματικά μικρό αποτύπωμα, κρατώντας κάθε οπτική γραμμή στραμμένη στο ίδιο μικρό τραπέζι από κάτω, λύνοντας το βασικό πρόβλημα που είχε κάνει τα παλαιότερα προσωρινά θέατρα τόσο περιορισμένα σε μέγεθος. Παραμένει, δομικά, μια ασυνήθιστα κομψή απάντηση σε μια συγκεκριμένη και κάπως ζοφερή σχεδιαστική πρόκληση.

Η επιστημονική κληρονομιά του ίδιου του Fabrici είναι συνδεδεμένη με το θέατρο και με άλλον τρόπο. Το 1603 δημοσίευσε το De Venarum Ostiolis — «Περί των Βαλβίδων των Φλεβών» — την πρώτη σαφή περιγραφή των μικρών βαλβιδοειδών πτυχών που είχε ανακαλύψει μέσα στις φλέβες σχεδόν τριάντα χρόνια νωρίτερα, εικονογραφημένη με λεπτομερείς χαλκογραφίες σε φυσικό μέγεθος. Ποτέ δεν κατάλαβε σε τι χρησίμευαν πραγματικά οι βαλβίδες, υποθέτοντας ότι απλώς επιβράδυναν το αίμα για να μην λιμνάζει στα χέρια και τα πόδια. Θα χρειαζόταν ο ίδιος του ο μαθητής, όρθιος σε αυτό το θέατρο λίγα χρόνια αργότερα, για να δει αυτό που ο Fabrici είχε παραβλέψει.

Πώς γινόταν στην πραγματικότητα μια ανατομή

Μια δημόσια ανατομή στην Πάντοβα ήταν μια επίσημη, πολυπληθής εκδήλωση, όχι μια ιδιωτική διαδικασία. Ο καθηγητής εργαζόταν στο επίπεδο του δαπέδου ανάμεσα στους φοιτητές και όχι πάνω από αυτούς, χρησιμοποιώντας το μικρό κεντρικό τραπέζι ως σκηνή του, ενώ εκατοντάδες παρακολουθούσαν από τα εδώλια που υψώνονταν γύρω του. Τα σώματα προετοιμάζονταν εκ των προτέρων σε ένα μικρό διπλανό δωμάτιο που το πανεπιστήμιο αποκαλεί ακόμη ανατομική κουζίνα, και στη συνέχεια μεταφέρονταν στο τραπέζι για την ίδια τη διάλεξη. Κατά έθιμο, τα σώματα που χρησιμοποιούνταν προέρχονταν από τους καταδικασμένους σε θάνατο, και συγκεκριμένα από έξω και από την Πάντοβα και από τη Βενετία, ώστε καμία από τις δύο πόλεις να μη χρειαστεί να δει έναν δικό της πολίτη στο τραπέζι — ένας κανόνας που αποκαλύπτει πόσο προσεκτικά η εποχή ισορροπούσε την επιστημονική αξία της ανατομίας απέναντι στη κοινωνική της δυσφορία. Επειδή τα σώματα αποσυντίθενταν γρήγορα και οι χειμώνες της Πάντοβας πρόσφεραν τον μοναδικό αξιόπιστα δροσερό καιρό, οι ανατομές παραδοσιακά γίνονταν στο χειμερινό εξάμηνο, κάτι που εξηγεί εν μέρει γιατί η αρχική είσοδος και η διάταξη του θεάτρου σχεδιάστηκαν γύρω από μια αρκετά συμπιεσμένη διδακτική περίοδο και όχι για χρήση όλο τον χρόνο.

Οι ανατομές ήταν επίσημες ακαδημαϊκές εκδηλώσεις με τη δική τους εθιμοτυπία, όχι οι κλινικές διαδικασίες που μπορεί να φανταζόμαστε σήμερα — στην παρακολούθηση μπορούσαν να περιλαμβάνονται επισκέπτες μελετητές και διακεκριμένοι προσκεκλημένοι καθώς και εγγεγραμμένοι φοιτητές, και ο συνεχής σχολιασμός του καθηγητή από το δάπεδο ήταν εξίσου ουσιαστικός με την ίδια την ανατομία, μια ζωντανή επίδειξη επιχειρήματος και τεκμηρίωσης και όχι μια σιωπηλή διαδικασία. Η σωματική εγγύτητα του χώρου ήταν μέρος του σχεδιασμού: σε αντίθεση με μια σύγχρονη αίθουσα διαλέξεων, κανείς στο Ανατομικό Θέατρο δεν βρισκόταν περισσότερα από λίγα εδώλια μακριά από το τραπέζι, πράγμα που σήμαινε ότι ακόμη και οι πίσω σειρές μπορούσαν να παρακολουθήσουν λεπτομερή ανατομικά στοιχεία με τρόπο που μια μεγαλύτερη, πιο επίπεδη αίθουσα δεν θα επέτρεπε ποτέ.

Ο χειμερινός χρονισμός δεν αφορούσε μόνο την επιβράδυνση της αποσύνθεσης — ταίριαζε επίσης με το ίδιο το διδακτικό ημερολόγιο του πανεπιστημίου, καθώς το κύριο μάθημα ανατομίας διαρκούσε τους ψυχρότερους μήνες, όταν οι άλλες διαλέξεις της ιατρικής σχολής ήταν ήδη σε εξέλιξη και οι επισκέπτες ξένοι φοιτητές βρίσκονταν ήδη στην πόλη για τη χρονιά. Ένα μάθημα ανατομίας μπορούσε να εκτείνεται σε πολλές συνεδρίες αντί για ένα μόνο απόγευμα, με τον Fabrici να επιστρέφει στο ίδιο σώμα επί συνεχόμενες ημέρες για να εργαστεί συστηματικά σε διαφορετικά συστήματα οργάνων, κάτι που εξηγεί εν μέρει γιατί ένα πραγματικά μόνιμο, άνετο θέατρο είχε τόσο μεγαλύτερη σημασία από ένα προσωρινό.

Οι φοιτητές που στέκονταν στα εδώλιά του

Η πραγματική κληρονομιά του θεάτρου είναι ο κατάλογος των ανθρώπων που κάποτε στέκονταν στις στοές του. Ανάμεσα στους ίδιους τους φοιτητές του Fabrici ήταν ένας νεαρός Άγγλος, ο William Harvey, που έφτασε στην Πάντοβα τον Δεκέμβριο του 1599 και αποφοίτησε ως Διδάκτωρ Ιατρικής το 1602. Ο Fabrici είχε ήδη ανακαλύψει μικρές βαλβιδοειδείς δομές μέσα στις φλέβες, χωρίς ποτέ να κατανοήσει τον αληθινό τους σκοπό· ο Harvey μετέφερε αυτή τη μισοτελειωμένη παρατήρηση πίσω στην Αγγλία, και έγινε δομικό στοιχείο της δικής του ορόσημης περιγραφής για το πώς το αίμα κυκλοφορεί συνεχώς σε όλο το σώμα, μια θεμελιώδης στιγμή στη σύγχρονη φυσιολογία. Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, ο Giovanni Battista Morgagni δίδαξε ανατομία στην Πάντοβα και σήμερα μνημονεύεται ως ο πατέρας της σύγχρονης παθολογικής ανατομίας, για το έργο του που συνέδεσε την ασθένεια με συγκεκριμένες αλλαγές μέσα στο σώμα — απόδειξη ότι το θέατρο συνέχισε να παράγει σημαντική ιατρική πολύ μετά την αναχώρηση του πρώτου διάσημου αποφοίτου του.

Η επιρροή του Fabrici εκτεινόταν πολύ πέρα από τους άμεσους φοιτητές του, καθώς το πτυχίο ιατρικής της Πάντοβας έφερε αρκετό κύρος σε όλη την Ευρώπη ώστε γιατροί που εκπαιδεύτηκαν εδώ επέστρεφαν στην πατρίδα τους και δίδασκαν τους δικούς τους φοιτητές χρησιμοποιώντας μεθόδους που έμαθαν σε αυτή την αίθουσα. Αυτό το φαινόμενο κυματισμού εξηγεί εν μέρει γιατί οι ιστορικοί της ιατρικής αντιμετωπίζουν το Ανατομικό Θέατρο ως κάτι περισσότερο από μια περιέργεια ενός πανεπιστημίου — λειτούργησε, για το μεγαλύτερο μέρος τριών αιώνων, ως ένας από τους τόπους όπου οι μέθοδοι εργασίας της ευρωπαϊκής ιατρικής πραγματικά διαμορφώθηκαν, δοκιμάστηκαν και μεταδόθηκαν, και όχι απλώς ως μια καλά διατηρημένη ιστορική περιέργεια που τυχαίνει να έχει επιβιώσει άθικτη.

Αυτός ο φοιτητής ήταν ο William Harvey, που χρησιμοποίησε τις απεικονίσεις βαλβίδων του Fabrici ως τεκμήριο για κάτι πολύ μεγαλύτερο: όχι ότι το αίμα λιμνάζει και χρειάζεται επιβράδυνση, αλλά ότι κινείται προς μία μόνο συνεχή κατεύθυνση, έξω μέσω των αρτηριών και πίσω μέσω των φλεβών, κυκλοφορώντας γύρω από το σώμα σε κλειστό κύκλωμα. Ο Harvey δεν δημοσίευσε αυτή τη θεωρία παρά το 1628, περισσότερες από δύο δεκαετίες αφότου άφησε την Πάντοβα, σε ένα σύντομο βιβλίο γνωστό με τον συντομευμένο λατινικό τίτλο του, De Motu Cordis — αλλά ο σπόρος της, κατά τη δική του μαρτυρία, φυτεύτηκε παρακολουθώντας τις ανατομές του Fabrici από αυτά τα εδώλια. Η ανατομική διδασκαλία της Πάντοβας συνέχισε να παράγει προσωπικότητες-ορόσημα και πολύ αργότερα: ο Giovanni Battista Morgagni κατείχε την έδρα ανατομίας του πανεπιστημίου για περισσότερα από πενήντα χρόνια, και το αριστούργημά του του 1761 που συσχέτισε την ασθένεια με φυσικές αλλαγές που βρέθηκαν σε περίπου 640 ανατομές εξακολουθεί να πιστώνεται με τη θεμελίωση της παθολογικής ανατομίας ως αυτόνομου κλάδου.

Από ενεργό θέατρο σε διατηρημένη αίθουσα

Το θέατρο παρέμεινε σε συνεχή χρήση για σχεδόν τριακόσια χρόνια, ένας ενεργός διδακτικός χώρος και όχι μνημείο, μέχρι το 1872, όταν η ιατρική σχολή της Πάντοβας είχε μεγαλώσει υπερβολικά για το Palazzo Bo συνολικά και μεταφέρθηκε σε ειδικά κατασκευασμένες εγκαταστάσεις αλλού στην πόλη. Αντί να τροποποιηθεί ή να απορροφηθεί σε κάποια άλλη χρήση, το θέατρο διατηρήθηκε όπως ήταν — μια απόφαση που είναι ο λόγος που οι επισκέπτες σήμερα μπορούν ακόμη να δουν ένα γνήσια αυθεντικό ανατομικό θέατρο του δέκατου έκτου αιώνα και όχι μια μεταγενέστερη ανακατασκευή. Βρίσκεται τώρα μέσα σε ένα παλάτι του οποίου οι τελετουργικές αίθουσες αναδιαμορφώθηκαν ουσιαστικά από τον σχεδιαστή Gio Ponti στις αρχές της δεκαετίας του 1940, οπότε μια επίσκεψη στο θέατρο σήμερα σημαίνει να προσπεράσετε εσωτερικούς χώρους του εικοστού αιώνα για να φτάσετε σε μια αίθουσα που έχει αλλάξει εντυπωσιακά λίγο από τότε που οι ίδιοι οι φοιτητές του Fabrici ανέβηκαν για πρώτη φορά στα εδώλιά της τον Ιανουάριο του 1595.

Η επίσκεψη σήμερα σημαίνει να βιώσετε ένα γνήσιο παράδοξο: μια αίθουσα χτισμένη για έναν πολύ συγκεκριμένο, πολύ ζοφερό σκοπό του δέκατου έκτου αιώνα, που τώρα διατηρείται ακριβώς επειδή αυτός ο σκοπός έληξε. Αν η ιατρική σχολή δεν είχε ποτέ ξεπεράσει το Palazzo Bo, το θέατρο θα μπορούσε κάλλιστα να είχε ανακαινιστεί, επεκταθεί ή αντικατασταθεί εντελώς για να συμβαδίσει με τη σύγχρονη ιατρική διδασκαλία, όπως τελικά συνέβη με τα περισσότερα πρώιμα ανατομικά θέατρα της Ευρώπης. Η εγκατάλειψή του το 1872, κατά έναν παράξενο τρόπο, είναι ακριβώς αυτό που το έσωσε — και αξίζει να κρατήσετε αυτή τη σκέψη ενώ στέκεστε στο αυθεντικό δάπεδο, κοιτάζοντας ψηλά τα εδώλια που δεν χρειάστηκαν καμία ανακατασκευή επειδή κανείς, για πάνω από 150 χρόνια, δεν είχε κανένα πρακτικό λόγο να τα αγγίξει.